ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΜΕ ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙΣΜΑ ΤΟΥΣ ΕΞΥΜΝΗΣΑΝ ΤΟ ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ ΚΑΙ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΑΣ - Α' ΜΕΡΟΣ

Ε. ΤΣΑΛΙΓΟΠΟΥΛΟΥ - Σ. ΜΠΕΛΛΟΥ - Β. ΛΕΑΝΔΡΟΣ - Ν. ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ - ΤΖ. ΚΑΡΕΖΗ - Μ. ΦΑΡΑN̖TΟΥΡΗ - Μ. ΜΕΡΚΟΥΡΗ - Δ. ΜΗΤΡΟΠΑΝΟΣ - ΝΤ. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ - Η. ΣΑΪΑ - Π. ΑΣΤΕΡΙΑΔΗ

ΔΙ'ΕΥΚΡΙΝΙΣΗ: Η αναφορά των καλλιτεχνών γίνεται σύμφωνα με τη χρονολογία της πρώτης εκτέλεσης - παρουσίασης των τραγουδιών.

Ο ΗΛΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΕΙ [ΤΟ ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ ΚΑΝΕΙ ΒΟΛΤΑ]

Παλιό παραδοσιακό, αγνώστου χρόνου - δημιουργών

Καλλιτέχνις: Ελένη Τσαλιγοπούλου

 

Ο ήλιος βασιλεύει

κι η μέρα σώνεται

κι ο νους μου απ’ την αγάπη

δε συμμαζώνεται (δις)

 

Έβγα να σε ιδώ (τρις)

να παρηγορηθώ

 

Το φεγ̂γάρι κάνει βόλτα

στης αγάπης μου την πόρτα [→ τημ̂πόρτα]

Το φεγ̂γάρι κάνει κύκλο

στης αγάπης μου τον κήπο [→ τογ̂κήπο] (δις)

ΝΥΧΤΩΣΕ ΧΩΡΙΣ ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ (1947)

Συνθέτης-Στιχουργός: Απόστολος Καλδάρας

Καλλιτέχνις: Σωτηρία Μπέλλου

 

Νύκτωσε χωρίς φεγ̂γάρι

το σκοτάδι είναι βαθύ

κι όμως ένα παλληκάρι

δεν μπορεί [→ δεμ̂πορεί] να κοιμηθεί (δις)

 

Άραγε τι περιμένει

απ’ το βράδυ ως το πρωί

στο στενό το παραθύρι

που φωτίζει ένα κερί (δις)

 

Πόρτα ανοίγει πόρτα κλείνει

με βαρύ αναστεναγμό

ας μπορούσα να μαν̂τέψω

της καρδιάς του τον καημό [→ τογ̂καημό] (δις)

ΤΟ ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ ΕΙΝΑΙ ΚΟΚΚΙΝΟ (1955)

Συνθέτης-Στιχουργός: Μάνος Χατζηδάκις

Καλλιτέχνις: Βίκυ Λέανδρος

 

Το φεγ̂γάρι είναι κόκκινο

το ποτάμι είναι βαθύ

κι η αγάπη μου στα χέρια σου

είναι κάτασπρο πουλί (δις)

 

Το φεγ̂γάρι είναι πράσινο

το ποτάμι είναι γαλάζιο

έλα αγάπη μου και χόρεψε

ίσα μ’ αύριο το πρωί (δις)

 

Το φεγ̂γάρι πήγε κι έπεσε

στο ποτάμι το βαθύ

κι η αγάπη μου κιτρίνισε

σαν τη [→ σαν̂τη] φλόγα στο κερί

 

Έλα αγάπη μου και χόρεψε

ίσα μ’ αύριο το πρωί (δις)

 

Το φεγ̂γάρι πήγε κι έπεσε

στο ποτάμι το βαθύ

κι η αγάπη μου κιτρίνισε

σαν τη [→ σαν̂τη] φλόγα στο κερί

 

Έλα αγάπη μου και χόρεψε

ίσα μ’ αύριο το πρωί (δις)

ΧΑΡΤΙΝΟ ΤΟ ΦΕΓ̖ΓΑΡΑΚΙ (1958)

Συνθέτης: Μάνος Χατζηδάκις

Στιχουργός: Νίκος Γκάτσος

Καλλιτέχνις: Νάνα Μούσχουρη

 

Θα φέρει η θάλασσα πουλιά

κι άστρα χρυσά τ’ αγέρι

να σου χαϊδεύουν τα μαλλιά

να σου φιλούν το χέρι

 

Χάρτινο το φεγ̂γαράκι

ψεύτικη η ακρογιαλιά

αν με πίστευες λιγάκι

θα ‘σαν όλα αληθινά

 

Δίχως τη δική σου αγάπη

γρήγορα περνά ο καιρός

δίχως τη δική σου αγάπη

είν’ ο κόσμος πιο μικρός

 

Χάρτινο το φεγ̂γαράκι

ψεύτικη η ακρογιαλιά

αν με πίστευες λιγάκι

θα ‘σαν όλα αληθινά

 

Δίχως τη δική σου αγάπη

είν’ ο κόσμος πιο μικρός

 

Χάρτινο το φεγ̂γαράκι

ψεύτικη η ακρογιαλιά

αν με πίστευες λιγάκι

θα ‘σαν όλα αληθινά

ΜΗΝ ΤΟΝ ΡΩΤΑΣ ΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ (1959)

Συνθέτης: Μάνος Χατζηδάκις

Στιχουργός: Γιάννης Ιωαννίδης

Καλλιτέχνις: Τζένη Καρέζη

Λόγο στο λόγο και ξεχαστήκαμε

μας πήρε ο πόνος και νυχτωθήκαμε

Σβήσε το δάκρυ με το μαν̂τίλι σου

να πιω τον ήλιο μέσα απ’ τα χείλη σου (δις)

Mην τον [→ μην̂τον] ρωτάς τον ουρανό       

το σύννεφο και το φεγ̂γάρι          

το βλέμμα σου το σκοτεινό           

κάτι απ’ τη νύχτα έχει πάρει (δις)

Ό,τι μας βρήκε κι ό,τι μας λύπησε

σαν το [→ σαν̂το] μαχαίρι κρυφά μας χτύπησε

Σβήσε το δάκρυ με το μαν̂τίλι σου

να πιω τον ήλιο μεσ’ απ’ τα χείλη σου (δις)

ΠΑΜΕ ΜΙΑ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ (1961)

Συνθέτης: Μάνος Χατζηδάκις

Στιχουργός: Νότης Περγιάλης - Γιώργος Εμιρζάς

Καλλιτέχνις: Μαρία Φαραν̂τούρη

 

Τρεις μέρες χώρισα από σένα

τρεις νύχτες μένω μοναχή

Σαν τα [→ σαν̂τα] βουνά που στέκουν τώρα δακρυσμένα

όταν τα βρέχουν οι ουρανοί (δις)

 

Διώξε τη λύπη παλληκάρι

πάμε μια βόλτα στο φεγ̂γάρι

 

Πώς να βγω και να περπατήσω

τα λόγια του να θυμηθώ

Με το φεγ̂γάρι πώς, αχ πώς, να τραγουδήσω

με το φεγ̂γάρι πώς να παρηγορηθώ (δις)

 

Διώξε τη λύπη παλληκάρι

πάμε μια βόλτα στο φεγ̂γάρι

ΑΣΤΕΡΙ ΜΟΥ, ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ  ΜΟΥ [ΦΑΙΔΡΑ] (1962)

Συνθέτης: Μίκης Θεοδωράκης

Στιχουργός: Γιάννης Θεοδωράκης

Καλλιτέχνις: Μελίνα Μερκούρη

Αστέρι μου, φεγ̂γάρι μου, της άνοιξης κλωνάρι μου

κον̂τά σου θα ‘ρθω πάλι

Κον̂τά σου θα ‘ρθω μιαν αυγή

για να σου πάρω ένα φιλί και να με πάρεις πάλι

Αγάπη μου, αγάπη μου, η νύχτα θα μας πάρει

τ’ άστρα κι ο ουρανός, το κρύο το φεγ̂γάρι (δις)

Θα σ’ αγαπώ, θα ζω μες στο τραγούδι

θα μ’ αγαπάς, θα ζεις με τα πουλιά

Θα σ’ αγαπώ, θα γίνουμε τραγούδι

θα μ’ αγαπάς, θα γίνουμε πουλιά

Αγάπη μου, αγάπη μου, η νύχτα θα μας πάρει

τ’ άστρα κι ο ουρανός, το κρύο το φεγ̂γάρι (δις)

Θα σ’ αγαπώ, θα ζω μες στο τραγούδι

θα μ’ αγαπάς, θα ζεις με τα πουλιά

Θα σ’ αγαπώ, θα γίνουμε τραγούδι

θα μ’ αγαπάς, θα γίνουμε πουλιά

ΤΗΣ ΞΕΝΙΤΙΑΣ [ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ ΜΑΓΙΑ ΜΟΥ ‘ΚΑΝΕΣ] (1962)

Συνθέτης:  Μίκης Θεοδωράκης

Στιχουργός: Ερρίκος Θαλασσινός

Καλλιτέχνης: Δημήτρης Μητροπάνος

 

Φεγ̂γάρι μάγια μου ‘κανες

και περπατώ στα ξένα

είναι το σπίτι ορφανό

αβάσταχτο το δειλινό

και τα βουνά κλαμένα

 

Στείλ’ ουρανέ μου ένα πουλί

να πάει στη μάνα υπομονή

 

Στείλ’ ουρανέ μου ένα πουλί

ένα χελιδονάκι

να πάει να χτίσει τη φωλιά

στου κήπου την κορομηλιά [→ τηγ̂κορομηλιά]

δίπλα στο μπαλκονάκι

 

Στείλ’ ουρανέ μου ένα πουλί

να πάει στη μάνα υπομονή

 

Να πάει στη μάνα υπομονή

δεμένη στο μαν̂τίλι

προικιά στην αδερφούλα μου

και στη γειτονοπούλα μου

γλυκό φιλί στα χείλη

 

Στείλ’ ουρανέ μου ένα πουλί

να πάει στη μάνα υπομονή

Ο ΚΗΠΟΣ ΕΜΠΑΙΝΕ¹ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ (1963) 

Συνθέτης: Μίκης Θεοδωράκης

Στιχουργός: Οδυσσέας Ελύτης

Καλλιτέχνις: Ντόρα Γιαννακοπούλου

 

Ο κήπος έμπαινε στη θάλασσα

βαθύ γαρούφαλο ακρωτήρι

Το χέρι σου έφευγε με το νερό

να στρώσει νυφικό το πέλαγο

το χέρι σου άνοιγε τον ουρανό

 

Άγ̂γελοι μ’ έν̂τεκα σπαθιά

πλέανε πλάι στ’ όνομά σου

σκίζον̂τας τ’ ανθισμένα κύματα

Στους κόρφους σου έκρυβες μια χάρη

που ήταν το ίδιο το φεγ̂γάρι

 

Φεγ̂γάρι εδώ, φεγ̂γάρι εκεί

αίνιγμα διαβασμένο από τη θάλασσα

Για το δικό σου το χατίρι

ο κήπος έμπαινε στη θάλασσα

βαθύ γαρούφαλο ακρωτήρι

¹Στη συλλαβική αύξηση του παρατατικού ή του αορίστου των ρημάτων που αρχίζουν από δίψηφο σύμφωνο, δεν έχουμε συνήχηση του [μ] ή του [ν], δηλ. τα [γκ], [μπ], [ντ] προφέρον̂ται ατόφια.

ΧΑΘΗΚΕ ΤΟ ΦΕΓ̖ΓΑΡΙ (1964)

Συνθέτης: Σταύρος Ξαρχάκος

Στιχουργός: Βαγ̂γέλης Γκούφας

Καλλιτέχνις: Ηρώ Σαΐα²

²Ήταν μαθήτριά μου στη Δραματική Σχολή του Νέου Ελληνικού Θεάτρου (Γ. Αρμένη).

Του ήλιου σβήστηκε το φως

εχάθη το φεγ̂γάρι

και πάει το παλληκάρι

καημός και πόθος μου κρυφός

 

Πέτρα την πέτρα [→ τημ̂πέτρα] περπατώ

το αίμα του ανασαίνω

και πια δεν περιμένω [→ δεμ̂περιμένω]

μου σκότωσαν τον π’ αγαπώ

 

Καημός και πόθος μου κρυφός

η νύχτα τον τυλίγει

και τη φωνή μου πνίγει

ο πόνος μού ‘γινε αδελφός

 

Πέτρα την πέτρα [→ τημ̂πέτρα] περπατώ

το αίμα του ανασαίνω

και πια δεν περιμένω [→ δεμ̂περιμένω]

μου σκότωσαν τον π’ αγαπώ (δις)

ΣΚΛΗΡΟ ΜΟΥ ΑΓΟΡΙ (1966)

Συνθέτης: Νίκος Μαμαγ̂κάκης

Στιχουργός: Ντίνος Δημόπουλος

Καλλιτέχνις: Πόπη Αστεριάδη

 

Ρίχνω μαχαίρι και βρίσκω στόχο

ντέρτι που το ‘χω, ποιος να το ξέρει

Πιάνω λουλούδι κι είν’ η καρδιά σου

αγόρι γεια σου, μπες στο τραγούδι

 

Απόψε για σένα, θ’ ανάψω τ’ αστέρια

να πέσουν βροχή, μες στα δυο σου τα χέρια

Θα κάψω για χάρη σου και το φεγ̂γάρι

σκληρό μου αγόρι, χλωμό παλληκάρι (δις)

 

Βρίσκω κοχύλι, στ’ ακροθαλάσσι

μ’ έχουν γελάσει, τα δυο σου χείλη

Γίνηκε αύρα το ξεροβόρι

γεια σου αγόρι, που σε ξανάβρα

 

Απόψε για σένα, θ’ ανάψω τ’ αστέρια

να πέσουν βροχή, μες στα δυο σου τα χέρια

Θα κάψω για χάρη σου και το φεγ̂γάρι

σκληρό μου αγόρι, χλωμό παλληκάρι (δις)

Όπου:   ˆ   το ευ̂φωνικό [ŋ] ή [ɱ] πριν από το δίψηφο σύμφωνο.

               י   η εκφορά των φθόγ̂γων χωριστά, χωρίς συνίζηση.

 

Άρης Βαφιάς, MA RCSSD

Καθ. Αγωγής Προφ. Λόγου & Φωνής

Καλλιτέχνες που εξύμνησαν το φεγ̂γάρι και τη μουσικότητα της γλώσσας μας - Β' Μέρος

Καλλιτέχνες που εξύμνησαν το φεγ̂γάρι και τη μουσικότητα της γλώσσας μας - Γ' Μέρος

Η Εισήγησή μου για τη χρήση του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς (ΤΣΑΠ)

Σύνοψη του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς

Τα πνευματικά δικαιώματα των τραγουδιών, όπως και τα βίντεο, ανήκουν στους δημιουργούς τους και η χρήση τους γίνεται, αποκλειστικά, για εκπαιδευτικούς λόγους.

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΦΩΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΗΘΟΠΟΙΩΝ

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ - ΕΚΔΟΣΗ ΔΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ

Το εξώφυλλο του εγχειριδίου

  

Η συγ̂γραφική ομάδα

Περιεχόμενα - Θεματολογία

ΔΙ'ΕΥΚΡΙΝΙΣH:

Όπου:   ˆ   το ευ̂φωνικό [ŋ] πριν από το δίψηφο σύμφωνο.

             י    η εκφορά των φθόγ̂γων χωριστά, χωρίς συνίζηση.

 

Άρης Βαφιάς, MA RCSSD

Καθ. Αγωγής Προφ. Λόγου & Φωνής

Η Εισήγησή μου για τη χρήση του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς (ΤΣΑΠ)

Σύνοψη του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς

ΕΝΑ ΙΔΙ'ΑΙΤΕΡΑ ΔΗΜΟΦΙΛΕΣ -ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ- ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΓΙΑ ΤΗ ΓΛΩΣΣΑ

 

Ο ΤΖΟΥΤΖΟΥΚΟΣ (1966)

Συνθέτης-Στιχουργός: Νάσ. Φακίδης

Ερμηνευτές: Ζοζ. Γενοβέζου-Νάσ. Φακίδης-Δημ. Πεταχταρίδης

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

άν̂τρα που τον έχω εγώ

Έχω μια γυναίκα

δεν ξέρω (εσφαλμ. απόδοση στην εκτέλεση, αν̂τί του ορθού [δεγ̂κz̥έρω]), πού τη βρήκα

Μου ‘τυχε λαχείο

την πήρα [→ τημ̂πήρα] δίχως προίκα

Άν̂τρα μου, χρυσέ μου

καλέ μου νοικοκύρη

που δε σου χαλάω

κανένα σου χατίρι

Κι είμαστε το πιο καλό

αν̂τρόγυνο στη γη

Ακούστε μας και πάρετε

και σεις τη συν̂ταγή

Ακούστε μας, ανύπαν̂τροι

και πάρτε συν̂ταγή:

-Ποιος σηκώνεται πρωί;

-Ο τζουτζούκος μου!

-Ποιος τον ψήνει [→ τομ̂πz̥ήνει] τον καφέ [→ τογ̂καφέ];

-Ο τζου-τζού-κος μου!

-Και ποια τον πίνει [→ τομ̂πίνει] τον καφέ [→ τογ̂καφέ];

-Η τζουτζούκα σου, καλέ· αχ αν̂τρούλη μου, χρυσέ!

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

άν̂τρα που τον έχω εγώ!

-Ποιος πηγαίνει στη δουλειά;

-Ο τζουτζούκος μου!

-Ποιος τα φέρνει τα λεφτά;

-Ο τζου-τζού-κος μου!

-Και ποια τα παίρνει τα λεφτά;

-Η τζουτζούκα σου, καλέ· αχ αν̂τρούλη μου, χρυσέ!

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

πω πω πω, να τον χαρώ!

Είδατε μωρέ παιδιά

γυναίκα που ‘χω ‘γω

Φτύστε με κατάμουτρα

να μην αβασκαθώ (δις)

Και φτύστε και τον κόρφο [→  τογ̂κόρφο] σας

για καλό και για κακό

Η γυναίκα μου είναι

μάλαμα μονάχο

Ποτέ της δε μ’ αφήνει

καμιά φρον̂τίδα να ‘χω

Είμαι γυναικούλα

στον άν̂τρα μου εν̂τάξει

Και τον έχω πάν̂τα

μη βρέξει και μη στάξει

Κι είμαστε το πιο καλό

αν̂τρόγυνο στη γη

Ακούστε μας και πάρετε

και σεις τη συν̂ταγή

Ακούστε μας, ανύπαν̂τροι

και πάρτε συν̂ταγή:

-Ποιος θα πιάσει ψάρια;

-Ο τζουτζούκος μου!

-Ποιος θα ψήσει ψάρια;

-Ο τζου-τζού-κος μου!

-Και ποια θα φάει τα ψάρια;

-Η τζουτζούκα σου, καλέ· αχ αν̂τρούλη μου, χρυσέ!

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

άν̂τρα που τον έχω εγώ!

-Ποιος θα κάνει λάτρα;

-Ο τζουτζούκος μου!

-Ποιος θα πλύνει πιάτα;

-Ο τζου-τζού-κος μου!

-Και ποια θα πάει άτα;

-Η τζουτζούκα σου, καλέ· αχ αν̂τρούλη μου, χρυσέ!

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

πω πω πω, να τον χαρώ!

Είδατε μωρέ παιδιά

γυναίκα που ‘χω ‘γω

Φτύστε με κατάμουτρα

να μην αβασκαθώ (δις)

Και φτύστε και τον κόρφο [→  τογ̂κόρφο] σας

για καλό και για κακό

Παραφράζον̂τας το παραπάνω παλιό εύθυμο τραγούδι -το οποίο σφύζει από σατιρικό στίχο και ευ̂φωνικές συνηχήσεις- για τα όσα κωμικοτραγικά συμβαίνουν σήμερα στην παιδεία και ιδιיαίτερα με τη μη εκμάθηση της ορθής προφοράς της γλώσσας μας στα σχολεία:

Έχω μία γλώσσα

που ‘χει συνηχήσεις

και δε μ’ έχουν μάθει

πώς να την προφέρω

Έχω μία γλώσσα

δεν ξέρω πού τη βρήκα

Μου ‘τυχε λαχείο

δεν έχει πλέον προίκα

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

γλώσσα που την έχω εγώ!...

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

δίχως σύμφωνο έρρινο!

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

μα τι γλώσσα έχω ‘γω!...

Ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντάχτιρι, ντο

δίχως φθόγ̂γο εύηχο!

ΔΙ'ΕΥΚΡΙΝΙΣH:

Όπου:   ˆ   το ευ̂φωνικό [ŋ] ή [ɱ] πριν από το δίψηφο σύμφωνο.

             י    η εκφορά των φθόγ̂γων χωριστά, χωρίς συνίζηση.

             o   η άτονη φώνηση του [ζ].

 

Άρης Βαφιάς, MA RCSSD

Καθ. Αγωγής Προφ. Λόγου & Φωνής

Η Εισήγησή μου για τη χρήση του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς (ΤΣΑΠ)

Σύνοψη του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς

Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΕΖΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΦΟΡΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΚΦΟΡΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

 

Η ΠΡΟΦΟΡΑ ΤΩΝ ΔΙΨΗΦΩΝ ΣΥΜΦΩΝΩΝ

 

Πριν από κάμ̂ποσα χρόνια, στην τηλεοπτική εκπομ̂πή του διיακεκριμένου γλωσσολόγου-λεξικογράφου Γεωργίου Μπαμπινιώτη και της κλασικής φιλολόγου-δημοσιογράφου Βίκης Φλέσσα, «Οι λέξεις φταίνε», φιλοξενήθηκε ο ηθοποιός Γιάννης Μπέζος.

Ακούστε τι ανέφερε σχετικά με την προφορά της Κοινής Νεοελληνικής και την εκφορά του λόγου.

Η ορθή εκφορά των λέξεων που ακούγον̂ται στο βίντεο, είναι:

εκπομ̂πή [εκποɱbή]   και όχι   εκπομπή [εκποbή]

έμ̂πορος [έɱbορος]                 έμπορος [έbορος]

αντίο [αdίο < ιταλ. addio]          αν̂τίο [αŋdίο]

βίντεο [βίdεο < λατιν. video]     βίν̂τεο [βίŋdεο]

φεγ̂γάρι [φεŋgάρι]                    φεγγάρι [φεgάρι]

Η τοποθέτησή μου, στις εύστοχες επισημάνσεις των ομιλούν̂των στη γλωσσική εκπομ̂πή, είναι ότι τα πάν̂τα είναι θέμα παιδείας· και ότι όλα ξεκινούν από την οικογένεια και το σχολείο.

Για να συμβεί όμως αυτό, θα πρέπει η Ορθοφωνία να διδάσκεται στις Παιδαγωγικές Σχολές· κάτι το οποίο δε γίνεται. Και όταν συμβαίνει, γίνεται απλώς για τους «τύπους»:

πλημμελώς και ουχί με τρόπο συστηματικό!

Επίσης, η διδασκαλία της προϋποθέτει καταρτισμένους δασκάλους· και οι αξιόλογοι, δυστυχώς, δάσκαλοι –πλέον και στις Δραματικές Σχολές– είμαστε λιγότεροι απ’ ό,τι τα δάχτυλα του ενός χεριού!

Όσον αφορά την κακή εκφορά του λόγου, θα προσέθετα ότι δε βάλλει μόνο τη μουσικότητα της γλώσσας, αλλά και την ετυμολογία-σημασιολογία των λέξεων.

Το δέντρο [d], λ.χ., είναι ισάξιο των δεδροκομία και δεδροφύτευση, όπως και το κολύμπι [b], των κολυβητής και κολυβητήριο.

Εάν αναγάγουμε δε τα παραπάνω παραδείγματα, σε ένα πλήθος λέξεων με συμφωνικά συμ̂πλέγματα τα [νδ] και [μβ], είναι σα να προφέρουμε:

το σκάνδαλο → σκάδαλο (⇔ σκάνταλο [d], αν̂τί του ορθού σκάν̂ταλο [ŋd]), την πανδημία → παδημία, το σύμβολο → σύβολο, το ρόμβο → ρόβο  κ.ο.κ.

Ειρήσθω εν παρόδω, οι Άγ̂γλοι –στα εν λόγω από τη γλώσσα μας δάνεια– προφέρουν τα [ν] ή [μ]:

scandal, pandemic, symbol, rhomb.

Όπως άλλωστε και στην περίπτωση των έρρινων γ̂γ/γ̂κ [ŋg] (!)

π.χ.:  angel (< άγ̂γελος), sponge (< σπόγ̂γος), strangle (< στραγ̂γαλίζω), ankylosis (< αγ̂κύλωσις)  κ.ά.

Ωστόσο, με ευχολόγια και νουθεσίες δε γίνεται τίποτα.

Όλα τα παραπάνω, δυστυχώς, μαρτυρούν σοβαρό έλλειμμα παιδείας και αγνωσία.

Εν κατακλείδι, εάν δε γίνει πάραυτα η απαραίτητη αποσαφήνιση των έρρινων δίψηφων συμφώνων στο γραπτό λόγο (προσωπικά προτείνω την πλήρη αξιοποίηση του τόνου και της αποστρόφου, σε μια πιο διיακριτική μορφή), η οποία θα διיευκολύνει τόσο τους δασκάλους στα σχολεία, όσο και τους μαθητές στην εκμάθηση της ορθής προφοράς, οδεύουμε, με μαθηματική ακρίβεια, στην αλλοίωση και στον ψευδισμό της γλώσσας μας· της οποίας –υπενθυμίζω– ότι κάθε χρόνο, στις 9 Φεβρουαρίου (ημερομηνία εκδημίας του εθνικού μας ποιητή), εορτάζουμε την οικουμενικότητά της.

Επιμέρους σχόλια-τοποθετήσεις:

1. Όν̂τως, το βασικότερο μέσο έκφρασης του ηθοποιού είναι ο λόγος. Αυτός είναι που ουσιיαστικά διיαφοροποιεί τη θεατρική τέχνη από τις υπόλοιπες τέχνες. Σε αυτήν μπορεί να συναν̂τήσει κανείς όλες τις τέχνες μαζί και επιπροσθέτως την αμεσότητά του.

2. Τελευταία υιοθετείται από κάποιους η άποψη ότι ο ηθοποιός αρκεί να καταθέσει την αλήθεια του, απαξιώνον̂τας κατ’ αυτό τον τρόπο τη σημαν̂τικότητα της Ορθοφωνίας στο Θέατρο.

Σε αν̂τίκρουση του παραπάνω ισχυρισμού, αναφέρω τα εξής:

Ι. Δε μας ενδιיαφέρει η αλήθεια του ηθοποιού, αλλά η αλήθεια του ρόλου → του έργου → του συγ̂γραφέα. Με πιο απλά λόγια, δε θέλουμε να δούμε το Βαφιά να παίζει τον εαυτό του, αλλά το Βαφιά να υποδύεται τον Κρέον̂τα (ρόλος με τον οποίο -κατά κοινή ομολογία- ταυτίστηκε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο). 

Για τον ίδιο λόγο δε μας ενδιיαφέρει η σκηνοθετική άποψη του Βαφιά για την Αν̂τιγόνη του Σοφοκλή, αφού ο πρώτος σκηνοθέτης είναι ο ίδιος ο δημιουργός, του οποίου η θέση δηλώνεται με απόλυτη σαφήνεια στο έργο. Πόσω μάλλον σε αυτό ενός μεγάλου δραματουργού ή τραγικού ποιητή! Εάν κάποιος επιθυμεί να καταθέσει την άποψή του, μπορεί να γράψει ένα άλλο, δικό του έργο.

II. Αν υπήρχε κάτι το οποίο έκανε το Μινωτή να ξεχωρίζει από πολλούς συναδέλφους του και να μπορεί να αναμετράται με τα κείμενα των αρχαίων τραγικών ποιητών μας –στα ανοιχτά θέατρα– μέχρι το βαθύ του γήρας, ήταν ότι ασκείτο διיαρκώς. Υπήρξε «τέρας» εργατικότητας και τεχνικής.

Ομοίως και ο Ορέστης Μακρής, στον πειστικότερο μεθύστακα που έχει ποτέ αποδοθεί από ηθοποιό –παρεμ̂πιπτόν̂τως δεν είχε πιεί ποτέ του γουλιά κρασί, με την ερμηνεία του να αποτελεί, διיεθνώς, σημείο αναφοράς και μελέτης– τον οποίο, ωστόσο, καταλάβαινες τι έλεγε στις ταινίες του· εν αν̂τιθέσει με πολλούς ηθοποιούς της τηλεόρασης σήμερα, τους οποίους πασχίζεις να κατανοήσεις τι λένε.

3. Δεν έχει σημασία τι λέμε (χαρακτηριστικό παράδειγμα ο λόγος του Μάρκου Αν̂τώνιου στη Ρωμαϊκή Αγορά, στον «Ιούλιο Καίσαρα» του Σαίξπηρ), αλλά ο τρόπος με τον οποίο λέμε, εκφράζουμε κάτι· και αυτόν τον τρόπο, τόσο στο Θέατρο, όσο και στην καθημερινή μας επικοινωνία με τους άλλους ανθρώπους, δηλαδή την Τέχνη του Λόγου (αλλιώς Ρητορική), πραγματεύεται –μεταξύ άλλων– η Ορθοφωνία.

4. Προς επίρρωση των όσων αναφέρει ο κύριος Μπαμπινιώτης για την Bühnensprache, δηλαδή την πρότυπη γλώσσα (αλλιώς γλώσσα θεατρικής σκηνής), ή την Bühnenaussprache (θεατρική προφορά):

Εάν δεν εκφέρει ορθά το λόγο ο ηθοποιός, ο οποίος θεωρείται πνευματικός φορέας και οφείλει να αποτελεί πρότυπο εκφοράς για τους άλλους, από ποιον προσδοκούμε να τον αρθρώσει σωστά; Από τον απλό άνθρωπο ή το βιοπαλαιστή;

Αυτά είναι μερικά από τα οποία επισημαίνω στους μαθητές μου.

Γιατί όπως διיατυπώνει ο καλός συνάδελφος Γιάννης Μπέζος (κάποτε είχαμε συνυπάρξει καθηγητές στη Δραματική Σχολή «Ράμ̂πα»), η δουλειά η δική μας είναι να ανεβάζουμε τον πήχη.

ΔΙ'ΕΥΚΡΙΝΙΣH:

Όπου:   ˆ   το ευ̂φωνικό [ŋ] ή [ɱ] πριν από το δίψηφο σύμφωνο.

             י    η εκφορά των φθόγ̂γων χωριστά, χωρίς συνίζηση.

 

Άρης Βαφιάς, MA RCSSD

Καθ. Αγωγής Προφ. Λόγου & Φωνής

Η Εισήγησή μου για τη χρήση του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς (ΤΣΑΠ)

Σύνοψη του Τονικού Συστήματος Αποσαφήνισης της Προφοράς